ข้าวคุณธรรม (Moral Rice)
ข้าวคุณธรรมเป็นผลลัพธ์ที่ได้จากชุดโครงการวิจัย “การพัฒนาขบวนการสหกรณ์ในพื้นที่ 36 จังหวัด” ที่สถาบันวิชาการด้านสหกรณ์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ดำเนินการร่วมกับกลุ่มชาวนา ภายใต้เครือข่ายของมูลนิธิธรรมร่วมใจ วัดป่าสวนธรรม อำเภอนาโส่ จังหวัดยโสธร จำนวน 108 คน ในช่วงฤดูการเพาะปลูกปี 2549/2550 ในพื้นที่ปลูกข้าว 1,130 ไร่ มีผลผลิตข้าวเปลือกออกจำหน่ายทั้งสิ้น 163 ตัน
การดำเนินการโครงการวิจัยเป็นไปในลักษณะการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมโดยมีจุดมุ่งหมายที่จะใช้ชุดความรู้ “การเชื่อมโยงเครือข่ายคุณค่า”ต่อยอดในการแก้ปัญหาการขายข้าวของชาวนากลุ่มดังกล่าว โดยมุ่งไปที่การเชื่อมโยงภาคี/พันธมิตรภายใต้ห่วงโซ่อุปทานอย่างเป็นกระบวนการโดยใช้เวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างนักวิจัยและกลุ่มชาวนาที่เข้าร่วมโครงการภายใต้แกนนำของพ่อวิจิตร บุญสูง และนายนิคม เพชรผา การขับเคลื่อนการวิจัยภายใต้กระบวนการมีส่วนร่วมของชาวนา ในเวลา 1 ปี สามารถสร้างระบบการผลิตและการค้าที่สามารถแก้ไขปัญหาการจำหน่ายข้าวราคาตกต่ำได้ โดยใช้ “ตราสินค้าข้าวคุณธรรม” ซึ่งชาวนาผู้ปลูกข้าวทุกคนกำหนดเงื่อนไขที่จะถือศีลและลดอบายมุข 3 ประการ คือไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่และไม่เล่นการพนัน เป็นกลไกในการสร้างความแตกต่างในตัวสินค้า
กลไกในการสร้างความแตกต่างในตัวสินค้า และสร้างแรงจูงใจแก่ภาคีพันธมิตรที่จะเข้ามามีส่วนร่วมในระบบการผลิตและการจำหน่ายข้าวคุณธรรม โดยปัจจุบันมูลนิธิธรรมร่วมใจได้ดำเนินการจดทะเบียน เครื่องหมายการค้าข้าวคุณธรรมที่สำนักงานพาณิชย์จังหวัดยโสธรอาจกล่าวได้ว่า ผลงานวิจัย “ข้าวคุณธรรม” เป็นตัวอย่างที่ดีสำหรับ การแก้ไขปัญหาราคาสินค้าตกต่ำโดยไม่ต้องให้รัฐเข้าไปแทรกแซง นอกจากนั้นยังก่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ในหมู่ชาวนาที่เข้าร่วมโครงการให้มีความรู้เท่าทันและร่วมกันสร้างระบบการผลิตและการค้าข้าวที่จะนำไปสู่ระบบการค้าที่เป็นธรรม (fairtrade) ในอนาคต นอกจากนั้นยังเป็นการนำเอาแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงแบบก้าวหน้ามาปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรมอีกด้วย
ผู้สร้างสรรค์และคณะ:
รองศาสตราจารย์จุฑาทิพย์ ภัทราวาท นางสาวสายสุดา ศรีอุไรนางสาวณัฐกานต์ จรัสรัตนวงศ์ และนางสาวณัฐพร ชโลธรหน่วยงานสถาบันวิชาการด้านสหกรณ์
ข้าวเกิดบุญ คือผลลัพธ์ที่ได้จากการวิจัยของ สถาบันวิชาการด้านสหกรณ์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โดยมีจุดมุ่งหมายสำคัญในงานวิจัยคือการสร้างระบบธุรกิจที่เอื้อประโยชน์ต่อเกษตรกรผู้ปลูกข้าวหอมมะลิ ภายใต้การดำเนินงานของเครือข่ายสหกรณ์การเกษตร ปัจจุบันได้ก่อให้เกิดการรวมตัวกันเป็น “เครือข่ายคุณค่าข้าวหอมมะลิสหกรณ์ไทย” ประกอบด้วยสมาชิกจากสหกรณ์การเกษตรรวม 16 แห่ง เข้าร่วมเป็นภาคีเครือข่าย อีกทั้งได้สร้างตราสินค้า “ข้าวเกิดบุญ” ซึ่งเป็นข้าวหอมมะลิจากแหล่งผลิตบริเวณทุ่งกุลาร้องไห้ รวมถึงในพื้นที่ของจังหวัดร้อยเอ็ด สุรินทร์ บุรีรัมย์ ยโสธร และอุบลราชธานี ปัจจุบันมีระบบการจัดการคุณภาพครบทุกขั้นตอนตั้งแต่การปลูก เก็บเกี่ยว การแปรรูป และการจัดส่ง ซึ่งสหกรณ์การเกษตร เกษตรวิสัย จำกัด จังหวัดร้อยเอ็ดเป็นแม่ข่ายการพัฒนา ในงานวิจัยนี้คุณบุญเกิด ภานนท์ ซึ่งเป็นหัวหน้าทีมนักวิจัยร่วมกับ รศ.ดร.วนชัย จันทร์ประเสริฐ นักวิชาการจากภาควิชาพืชสวน คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน
